Odra

odraJest wysoce zaraźliwą, ostrą chorobą wysypkową układu oddechowego. Wirus odry jest najbardziej zakaźnym ze wszystkich znanych pediatrom. W przypadku braku szczepienia, zaatakuje z sukcesem ponad 90% wszystkich osób, które będą miały z nim styczność a nie były uodpornione.

Objawy
odra1Odra rozpoczyna się 2-4 dniowym okresem zwiastunów niespecyficznych objawów: złe samopoczucie, kaszel, katar, zapalenie spojówek z łzawieniem oraz narastającą gorączką dochodzącą nawet do temperatury ponad 40,00C. W tym stadium zachorowanie jest zazwyczaj mylnie rozpoznawane jako przeziębienie lub grypa. Następnie u 80% chorych, na 2-3 dni przed wysypką, na przekrwionej błonie śluzowej policzków pojawiają się 1-2 mm białawe plamki Koplika, które bledną po wystąpieniu wysypki. Przeważnie 14 dnia od zakażenia (3-4 dzień choroby) pojawia się rumieniowa, nieswędząca, plamisto-grudkowa wysypka (nie pęcherzykowa). Wysypka odrowa zaczyna się na linii włosów oraz za uszami, rozprzestrzenia się w dół tułowia i kończyn z zajęciem powierzchni dłoniowych rąk i podeszw stóp. Wykwity często zlewają się. Gorączka zwykle ustępuje po 4-5 dniach od wystąpienia wysypki, która zanika w takiej kolejności, w jakiej się pojawiła. Po wysypce pozostają przebarwienia, może wystąpić złuszczenie naskórka. Powiększenie węzłów chłonnych i śledziony, biegunka oraz wymioty należą do często występujących objawów. Przedłużająca się gorączka nasuwa podejrzenie powikłań. Choroba zazwyczaj trwa około 10 dni.
Odra ma cięższy przebieg u dorosłych niż u dzieci, objawiając się wyższą gorączką, bardziej nasiloną wysypką.

Drogi szerzenia

       Do zarażenia dochodzi drogą kropelkową, powietrzną lub przez bezpośredni kontakt z wydzieliną jamy nosowo-gardłowej lub moczem zakażonej osoby. Wirus wydalany jest już na 1-3 dni przed wystąpieniem gorączki i kaszlu u osoby zakażonej, czyli około 5 dni przed pojawieniem się wysypki i do 3 dni po jej wystąpieniu. Jeżeli uległo się zakażeniu, wówczas po około 7-18 dniach wystąpi gorączka (przeciętnie 10 dni) a następnie wysypka (po około 14 dniach od zakażenia). Zachorowanie na odrę nie powoduje nosicielstwa..

Powikłania po odrze

      Powikłania w przebiegu odry występują w zakresie dróg oddechowych, ośrodkowego układu nerwowego oraz przewodu pokarmowego. Najczęstszym powikłaniem u małych dzieci jest zapalenie ucha środkowego. Dość często dochodzi do zapalenie płuc wymagającego leczenia szpitalnego, zwłaszcza u dorosłych. Do powikłań odry ze strony przewodu pokarmowego należą: biegunki, zapalenie wątroby, zapalenie wyrostka robaczkowego, zapalenie jelita krętego i okrężnicy oraz zapalenie węzłów chłonnych krezki. Bardzo groźne są powikłania neurologiczne – zapalenie mózgu i/lub zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Ryzyko powikłań neurologicznych wzrasta z wiekiem, powyżej 10 roku życia jest 2-3 krotnie większe. Odległym powikłaniem odry jest podostre stwardniające zapalenie mózgu (SSPE) którego objawy ujawniają się po kilku – kilkunastu latach od zakażenia.

Źródła zakażenia

       W Polsce najczęstszym źródłem zakażeń pozostają przypadki importowane z innych krajów. Od kilku lat rejestruje się w Polsce sporadyczne ogniska zachorowań na odrę występujące najczęściej w środowiskach osób nieszczepionych. W takich sytuacjach podejmowane są działania mające na celu zaszczepienie p/odrze nieszczepionych osób ze styczności z chorym lub podejrzanym o zachorowanie.

Szczepienia

        Szczepienia w Polsce wprowadzono w latach 1972-1974, nie cieszyły się one jednak wielkim zainteresowaniem. Na początku szczepienia wykonywano żywą szczepionką atenuowaną. Do obowiązkowego programu szczepień, szczepienia przeciwodrowe dla dzieci w wieku 13-15 miesięcy wprowadzono w 1975 r. W pierwszych latach realizacji szczepień zainteresowanie szczepieniami nie było duże, wielu rodziców odrzucało lub opóźniało ich wykonanie. Dopiero w 1978 r. zaszczepiono zgodnie z kalendarzem szczepień 50% podlegających szczepieniu dzieci. W 1991 r. wprowadzono do kalendarza szczepień drugie szczepienie przeciwko odrze w 8 roku życia, a później przesunięto drugą dawkę na 7 rok życia. W 2004 r. zastąpiono monowalentną szczepionkę przeciwko odrze refundowaną szczepionką trójwalentną. Od 2005 r. schemat szczepień przeciw odrze obejmował podanie pierwszej dawki (podstawowej) w 13-15 miesiącu życia oraz drugiej dawki (przypominającej) w 10 roku życia. W 2019 r. schemat zmodyfikowano - pierwszą dawkę zaleca się w 13-14 miesiącu życia, drugą w 6 roku życia. Stosuje się żywą, atenuowaną skojarzoną szczepionkę przeciw odrze, śwince i różyczce ((MMR lub Priorix). Zaszczepienie pełnym cyklem wzbudza powstanie swoistych przeciwciał (serokonwersję) u około 95% szczepionych i prawdopodobnie zapewnia odporność na całe życie Jedynie w rzadkich przypadkach udokumentowano zanikanie odporności poszczepiennej. Również przechorowanie odry daje trwałą odporność.

Obowiązek szczepień

               Obowiązek poddawania się szczepieniom ochronnym ma charakter powszechny, podlegają mu osoby przebywające na terenie Polski. Zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt 1, lit. b ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi z dnia 5 grudnia 2008 r. (Dz.U. z 2018 r., poz. 151 ze zm.) „Osoby przebywające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej są obowiązane na zasadach określonych w ustawie do poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym”. Obowiązek szczepień wynika zatem wprost z przepisu prawa, a uwolnić od niego mogą jedynie konkretne przeciwskazania lekarskie do szczepień. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz.U. z 2018 r., poz. 753 ze zm.) wskazuje przedział wiekowy do wykonania szczepień, a w § 5 odsyła w kwestii doprecyzowania konkretnego momentu szczepienia do Komunikatu Głównego Inspektora Sanitarnego, o którym mowa w art. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi. (Dz.U. z 2018 r., poz. 151 ze zm.) Obecnie zgodnie z programem Szczepień Ochronnych na 2019 rok (Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego) szczepienie przeciwko odrze jest obowiązkowe i nieodpłatne dla dzieci. Jako szczepienie zalecane dedykowane jest osobom nieszczepionym przeciwko odrze, śwince i różyczce w ramach szczepień obowiązkowych, szczególnie osobom pracującym w środowiskach dziecięcych (przedszkola, szkoły, przychodnie, szpitale). U osób, u których nie zostało udokumentowane przeprowadzenie szczepienia lub istnieją wątpliwości co do stanu uodpornienia, przeprowadzenie szczepienia może być poprzedzone oznaczeniem poziomu przeciwciał odpornościowych. Badanie poziomu przeciwciał w klasie IgG p/odrze w celu sprawdzenia stanu immonologicznego - potwierdzenia wcześniejszego przechorowania bądź wykonania szczepień przeciwko odrze można wykonać m.in. w Laboratorium Mikrobiologii i Parazytologii WSSE w Poznaniu (Nowowiejskiego 60). Osobom urodzonym w roku 1957 i wcześniej nie zaleca się szczepień uzupełniających, żyły one w czasie epidemii odry, wtedy gdy nie było zarejestrowanych szczepionek przeciwko tej chorobie. Osoby te z dużym prawdopodobieństwem chorowały na odrę. Badania wskazują, że 95-98 % osób urodzonych przed 1957 r. jest odpornych na odrę gdyż przechorowanie odry powoduje nabycie stałej odporności przeciwko tej chorobie. Osoby

Program eliminacji odry

      
Polska, podobnie jak 51 innych krajów Regionu Europejskiego od 1998 r. prowadzi program Eliminacji Odry koordynowany przez Europejskie Biuro Regionalne (WHO). W ramach tego programu wszystkie podejrzenia lub zachorowania na odrę są zgłaszane przez lekarza diagnozującego chorego do Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej. Od chorego pobiera się materiał do badań laboratoryjnych w kierunku wykryciu swoistych przeciwciał klasy IgM w surowicy (czas od wystąpienia wysypki do pobrania próbki krwi powinien mieścić się w przedziale od 7 do 45 dni, przy czym najwyższe miano obserwuje się w 8 dniu) oraz izolacji wirusa z próbek klinicznych. Badania są wykonywane bezpłatnie przez Narodowe Laboratorium ds. Diagnostyki Odry i Różyczki znajdujące się w Zakładzie Wirusologii NIZP-PZH.
Zgodnie ze strategią eliminacji odry konieczne jest utrzymywanie dobrego wykonawstwa szczepień oraz wzmożony nadzór nad podejrzeniami/ zachorowaniami na odrę oraz ścisłe monitorowanie przypadków wtórnych w ogniskach, zwłaszcza z wśród grup etnicznych o niskim stanie zaszczepienia (potencjalny rezerwuar wirusa odry). W ciągu roku należy nadać laboratoryjnie przynajmniej jeden przypadek podejrzany na odrę na 100 tys. mieszkańców, czyli w Polsce około 400 przypadków rocznie (wykrywanie przeciwciał odrowych w klasie IgM). Należy również utrzymać odsetek zaszczepionych (dwoma dawkami) na poziomie powyżej 95%.

Odra w Polsce i woj. wielkopolskim

        W 2019 r. (do 22.02.2019) zgłoszono do organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej województwa wielkopolskiego 32 podejrzenia zachorowania na odrę. 7 z nich zarejestrowano jako zachorowania (5 potwierdzono wynikami laboratoryjnymi), pozostałe podejrzenia są w trakcie weryfikacji.

W 2018 r. w woj. wielkopolskim odnotowano w porównaniu z rokiem poprzednim (2017 r. - 26 zachorowań) nieznaczny spadek zachorowań na odrę – 22 przypadki. Połowa z nich dotyczyła obcokrajowców i powiązana była z występującym w 2018 roku ogniskiem odry na Ukrainie. Większość zachorowań potwierdzono laboratoryjnie ( 14 przypadków), pozostałe zaklasyfikowano na podstawie objawów klinicznych oraz powiazań epidemiologicznych. Hospitalizacji z powodu zachorowań na odrę wymagało 6 osób, pozostali pacjenci leczeni byli ambulatoryjnie. Tylko 3 chorych posiadało udokumentowaną historię szczepień (2 szczepionych było podwójną dawką), jedno dziecko z uwagi na wiek nie podlegało jeszcze obowiązkowi szczepień. W 2018 r. w województwie wielkopolskim nie zarejestrowano żadnych ognisk odry.

W ostatnich latach w woj. wielkopolskim dwukrotnie odnotowano wzrost liczy zachorowań na odrę, związane to było
 z wystąpieniem w 2014 oraz 2017 roku ognisk epidemicznych.

W 2014 r. zarejestrowano w woj. wielkopolskim 57 - osobowe ognisko zachorowań na odrę, większość osób należało do mniejszości etnicznej. Wystąpienie tak  dużego ogniska zachorowań było skutkiem niewykonania szczepień ochronnych przeciwko odrze – 91% zachorowań w ognisku.

W 2017 r. do ogniska zaliczono 23 przypadki (88,5% ogółu). Większość zachorowań wystąpiła w grupie osób mniejszości etnicznej zamieszkałej na terenie woj. wielkopolskiego (75% zachorowań w ognisku), pozostałe dotyczyły osób, które się z tą społecznością kontaktowały.   

Sytuacja epidemiologiczna zachorowań na odrę w Polsce w 2018 r., w porównaniu z rokiem poprzednim, wykazała dużą tendencję wzrostową. Zarejestrowano ponad  pięć razy więcej zachorowań niż w roku poprzednim  (2017 r. – 60 zachorowań, zapadalność 0,16; 2018 r. – 339 zachorowań, zapadalność 0,88).

Tab. 1. Odra w Polsce w latach 1960-2018.

            Liczba zachorowań, zgonów, zapadalność i umieralność na 100 000 ludności.

Rok

Liczba zachorowań

Zapadalność

100 000

Zgony

Umieralność  100 000

1960-1964*

124 492

406

25

0,8

1965-1969*

131 432

411

168

0,5

1970-1974*

125 572

383

94

0,3

1975-1979*

84 073

240,7

37

0,11

1980-1984*

24 882

69,9

6

0,02

1985-1989*

6 806

18,2

1

0,003

1990-1994*

2 419

6,3

-

-

1995-1999*

639

1,7

1

0,003

2000-2004*

48

0,1

-

-

2005

13

0,04

-

-

2006

120

0,31

-

-

2007

36

0,09

-

-

2008

100

0,26

-

-

2009

115

0,3

-

-

2010

13

0,03

-

-

2011

38

0,1

-

-

2012

70

0,18

-

-

2013

88

0,23

-

-

2014

110

0,29

-

-

2015

48

0,12

-

-

2016

132

0,34

-

-

2017

63

0,16

-

-

2018

339 0,88

-

-

*- mediana

 

Tab. 2. Odra w woj. wielkopolskim  w latach 1996- 2018.

Liczba zgłoszonych podejrzeń, zarejestrowanych zachorowań  i zapadalność na 100 000  ludności.

Rok

Podejrzenia

Zachorowania

Liczba

Zapadalność

Liczba

Zapadalność

1996

50 (dane niepełne)

-

50

3,7

1997

13 (dane niepełne)

-

13

1

1998

225 (dane niepełne)

-

225

6,7

1999

17 (dane niepełne)

-

17

0,5

2000

13 (dane niepełne)

-

13

0,4

2001

16 (dane niepełne)

-

16

0,48

2002

3 (dane niepełne)

-

3

0,09

2003

2 (dane niepełne)

-

2

0,06

2004

brak danych

-

0

-

2005

brak danych

-

0

-

2006

16 (dane niepełne)

-

16

0,47

2007

brak danych

-

0

-

2008

16

0,47

9

0,27

2009

19

0,56

11

0,38

2010

7

0,2

0

-

2011

3

0,09

0

-

2012

11

0,32

1

0,03

2013

22

0,64

1

0,03

2014

71

2,04

68

1,96

2015

16

0,46

7

0,2

2016

7

0,2

2

0,06

2017

37

1,03

26

0,75

2018

42 1,2

22

0,63

 

 

Ryc. 1. Odra w Polsce i woj. wielkopolskim w latach 2000-2018. Zapadalność na 100 000 ludności

tabela odra


 

Odra w Europie

Ryc. 2. Odra w poszczególnych krajach Europy (liczba zgłoszonych przypadków na milion mieszkańców) w okresie od 1 grudnia2017 do 30 listopada2018.

 

europaźródło: ecdc.europa.eu

 

Ryc. 3. Odra w poszczególnych krajach Europy (liczba zgłoszonych przypadków na milion mieszkańców) w okresie od 1 stycznia 2017 do 31 grudnia 2017.

 

 

odra2018


Ryc. 3. Odra w poszczególnych krajach Europy (liczba zgłoszonych przypadków na milion mieszkańców) w okresie od 1 stycznia 2017 do 31 grudnia 2017.

 

odra2018 2


Tab.3. Liczba przypadków odry wykazana w 2018 r. w wybranych krajach Europy.

Kraj

Liczba przypadków

Liczba przypadków w 2017 r.
Ukraina  ponad 54 tys. 4767
Serbia 5783 702
Ruminia 5376 5562
Francja 2902 520
Grecja

2290
(do 10.12.2019)

967
Włochy 2527 5006
Rosja

13017
(do 10.12.2019)

408
 

 

Ryc. 4. Liczba zgonów na odrą w poszczególnych krajach Europy w okresie od 1 grudnia 2017 r. do 30 listopada 2018 r. (N = 35)

 

 odra zgony
 źródło: ecdc.europa.eu


 

 

 

 

 


 

zamknięty punkt szczepień